| |
 |
| Ethische Perspectieven |
|
| Kluizenaar zonder God. Friedrich Nietzsche en het verlangen naar bevrijding en verandering. |
|
 |
Mariëtte Willemsen |
| |
Boom, Amsterdam- 1997 |
|
| |
Kluizenaar zonder God is het proefschrift waarop Mariëtte Willemsen aan de Vrije Universiteit Amsterdam promoveerde. Het boek is een studie over Nietzsche waarin de ontwikkeling van het thema bevrijding en verandering doorheen het gehele oeuvre van de filosoof centraal staat.
Het boek heeft drie delen. In het eerste deel dat de titel Prometheus draagt, wordt de betekenis van de Prometheusfiguur voor Nietzsche bestudeerd. Daarbij duikt Willemsen diep in het Nietzschearchief en citeert ze het gedicht Zwei Lerchen dat hij als veertienjarige gymnasiast schreef. Willemsen leest dat gedicht als een thematisering van de behoefte aan bevrijding. Hetzelfde kan gezegd worden over het toneelstuk en de gedichten die de jonge Nietzsche aan de mythologische figuur Prometheus wijdde. De schrijfster laat ook zien hoe Nietzsche meer dan tien jaar later in Die Geburt der Tragödie Prometheus ziet als het symbool voor de mens die zich door middel van de kunst weet te bevrijden en tot het verlossende inzicht is gekomen dat lust en leed, net zoals het dionysische en het apollinische, op elkaar zijn aangewezen. Ze verklaart ook de achtergrond en het belang van het titelvignet dat Nietzsche bij de uitgave van zijn boek liet ontwerpen. Het blijkt dat Nietzsche zich met Prometheus identificeerde tot de breuk met Wagner die identificatie onmogelijk maakte. Nietzsche voelde zich net als Prometheus vastgeketend, zij het dan aan de oude, overgeleverde waarden en zoals Prometheus werd hij gepijnigd, maar dan door een losgeslagen rationaliteit.
Het tweede deel van het boek draagt de titel De vrije Geest. Dit verwijst naar de ondertitel van het werk Menschliches, Allzumenschliches. Ein Buch für freie Geister. Deze vrije geest representeert evenzeer een fase in het proces van losmaking aldus Willemsen. Hier worden twee vertellingen van Nietzsche, namelijk Die Gefangenen en Der tolle Mensch, geanalyseerd. Het verhaal van de dolle mens die met een lamp op zoek gaat naar God, doet natuurlijk denken aan Diogenes van Sinope en de auteur gaat uitvoerig in op de relatie van Nietzsche met Diogenes en de verhouding tussen leven en leer bij de filosoof. Bij een grondige analyse blijkt dat de dolle of vrije mens die zich van de ketens van metafysische, morele of religieuze voorstellingen heeft losgemaakt, nog steeds aan die ketens lijdt. Het ontketend zijn doet eveneens pijn. Als de mens zich van die banden bevrijd heeft, komt hij terecht in een nihilistisch universum. Het ontbreken van waarden zorgt voor een lege, loze ruimte. De mens is dan wel vrij geworden, maar zijn vrijheid heeft geen hoger doel gevonden.
In het derde en laatste deel van het boek is Zarathoestra de hoofdfiguur. Hier wordt door Nietzsche een poging ondernomen om de ontstane lege ruimte met betekenis te vullen, zodat de vrijheid van die voor de vrije geest centraal staat een vrijheid tot wordt. Volgens Willemsen is verandering de inzet en de uitkomst van Also sprach Zarathoestra. De verandering is de uiteindelijke voltooiing van bevrijding, waarzonder trouwens geen enkele bevrijding compleet kan zijn. Het boek eindigt met een uitgebreide bespreking van de vierde dithyrambe Zwischen Raubvögeln die Nietzsche vlak voor zijn geestelijke ontreddering voltooide.
Willemsen leest het werk van Nietzsche met een biografisch oog. Bovendien gaat het om een lectuur die de tekst van heel dichtbij volgt. Men krijgt de indruk dat het meer om een filologisch dan om een filosofisch werk gaat. Geen gedachte, geen aanhaling, geen naam wordt vroegtijdig losgelaten. Toch legt ze op een zodanige manier verbanden dat het de lezer stimuleert het denkproces mee te voltrekken. Enigszins vervelend is echter dat Willemsen de Duitse citaten zo uitvoerig parafraseert in de interpretatie die er telkens op volgt, dat de interpretatie soms nog weinig meer is dan die parafrase.
Kluizenaar zonder God is als inleiding op Nietzsche's werk best nuttig door de grote leesbaarheid en de originele manier waarop de bekende thema's van de filosofie van Nietzsche worden gepresenteerd. |
|
| |
Stef Leemen |
|
| Andere Boekbesprekingen |
|
|
|
