| |
 |
| Ethische Perspectieven |
|
| Spinoza |
|
 |
Steven Nadler |
| |
- 2001 |
|
| |
Spinoza (1632-1677) kan met recht één van de grootste filosofen aller tijden genoemd worden. De strijd die rond zijn werk woedde, staat echter in scherp contrast met het teruggetrokken leven dat hij leidde. Anatole France beweerde ooit dat als Napoleon even verstandig was geweest als Spinoza, dan zou hij op een zolderkamer geleefd hebben en had hij drie boeken geschreven. Maar de 17de eeuw en de Republiek der Verenigde Nederlanden bieden de historicus een fascinerende politiek-culturele context om het sensatiearme leven van deze rasfilosoof te beschrijven.
Ondanks de beperkte bronnen omtrent Spinoza's jeugd poogt Nadler de lezer een uitgebreid beeld te geven van de omstandigheden waarin de filosoof geboren werd en opgroeide. Zo besteedt hij veel aandacht aan de periode waarin de Spaanse en Portugese joden het Iberisch schiereiland moeten verlaten en de toestemming krijgen zich in de Nederlanden te vestigen. Nadler laat zien op welke wijze de joden vervolgd werden ? of ze nu tot het christendom waren overgegaan of niet ? en welke zwerftocht zij moesten ondernemen om een natie te vinden waarin zij zich mochten vestigen en tegelijk joods konden blijven of opnieuw mochten worden. Alleen door die context uitvoerig toe te lichten, kan Nadler de complexe gevoeligheden van de verschillende betrokken partijen aangeven en de banvloek, die over Spinoza door de Amsterdamse joodse gemeente werd uitgesproken, begrijpelijk maken. De Republiek der Verenigde Nederlanden was naar de maatstaven van die tijd wel tolerant, maar verdraagzaamheid kent grenzen en de joden wilden de burgerlijke overheid niet tegen zich in het harnas jagen.
Vanaf Spinoza's breuk met de joodse gemeenschap is de biograaf in staat hem betrekkelijk goed te volgen. Daarbij maakt hij gebruik van de oude biografieën, zoals die van Lucas en Colerus, de uitgebreide briefwisseling en enkele grote verzamelingen van biografisch materiaal in verband met Spinoza, zoals die van Freudenthal, Diaz en van der Tak, en het boek Spinoza en zijn kring van Meinsma. Wanneer de verschillende bronnen elkaar tegenspreken of wanneer er sprake is van één van de vele Spinoza-legendes, geeft Nadler de verschillende mogelijkheden en bespreekt hij hun waarschijnlijkheid. Gaandeweg worden in het boek ook de politieke krachtverhoudingen in de Nederlanden beschreven en wordt ook duidelijk wie Spinoza's tegenstanders waren en waarom zij zich zo bedreigd voelden door zijn werk. Zolang Spinoza door zijn tijdgenoten beschouwd werd als een cartesiaan, bleef de oppositie beperkt. Vanaf het moment dat hij zich echter profileerde als een politiek denker en een krachtig pleidooi hield voor democratie en vrijheid van denken, werd de tegenstand grimmiger. De 'goddronken filosoof' werd van atheïsme beschuldigd. Nadat Spinoza gezien had hoe enkele van zijn minder voorzichtige vrienden door de overheid ondervraagd en opgesloten werden, was hij meer dan ooit tevoren op zijn hoede. Niet voor niets was zijn motto 'Caute' , voorzichtig. De Ethica, waarvan Spinoza gehoopt had de publicatie voor te bereiden door eerst het Theologisch-politiek traktaat te publiceren werd dan ook postuum uitgegeven.
Nadler schuwt het inhoudelijke werk niet en besteedt in deze biografie niet alleen ruime aandacht aan de ontstaansgeschiedenis van zowel de Ethica als het Theologisch-politiek traktaat, maar ook aan de filosofie van beide werken. Hij geeft daardoor een fijne inleiding in de filosofie van Spinoza.
Steven Nadler heeft met deze biografie prachtig werk geleverd, dat historici en filosofen, maar ook een ruim intellectueel publiek zal boeien. Het is natuurlijk gevaarlijk om bij het verschijnen van een levensbeschrijving van om het even welke belangrijke historische figuur over een 'definitieve' biografie te spreken. Er kunnen altijd nieuwe documenten opduiken en het blijft mogelijk ? en vaak zelfs wenselijk ? dat bepaalde elementen in de toekomst een nieuwe interpretatie krijgen. Toch komt deze biografie van Spinoza dicht in de buurt van zo'n definitief werk.
|
|
| |
Stef Leemen |
|
| Andere Boekbesprekingen |
|
|
|
