| |
 |
| Ethische Perspectieven |
|
| De aap en de sushimeester. Over cultuur bij dieren. Culturele bespiegelingen van een primatoloog. |
|
 |
Frans De Waal |
| |
Amsterdam — Antwerpen, Uitgeverij Contact- 2001 |
|
| |
De neiging om de kloof tussen mens en dier zo breed mogelijk houden, zit diep in het westerse denkpatroon. Heel wat mensen worden dan ook verontrust door het idee dat mensen misschien minder uniek zijn dan we graag aannemen. Tegelijk beseffen ze wel dat apen in het algemeen en mensapen in het bijzonder nauw met ons verwant zijn. Zo vertelt etholoog en zoöloog Frans De Waal hoe in de jaren twintig en dertig jonge chimpansees in dierentuinen gedresseerd werden om een theekransje te houden met kopjes, schoteltjes, lepeltjes en alles erop en eraan. Maar het werd een beetje té gepolijst en té gemanierd en daarom bracht men de dieren enige ondeugendheid bij. Kwestie dat men de toeschouwers niet te veel een spiegel voorhield. In De aap en de sushimeester neemt Frans De Waal de strenge scheiding tussen mens en dier, en de dualistische denkwijze die daaruit volgt, op de korrel.
De Waal deelde zijn boek in in drie delen. In het eerste deel gaat hij uitgebreid in op de wijze waarop wij naar dieren kijken, waarbij hij tussen de regels door een korte geschiedenis van de ethologie geeft. Tot voor kort wilden behavioristen niet dat diergedrag geduid werd in antropomorfe termen. Men mocht aan dieren geen bedoelingen of gevoelens toeschrijven; hun gedrag moest uitsluitend in termen van prikkels en reacties beschreven worden. Dankzij een aantal grote westerse ethologen en vooral dankzij het baanbrekende werk van Japanse primatologen begint men echter stilaan de behavioristische benadering te verlaten ten voordele van wat door De Waal een diercentrisch antropomorfisme wordt genoemd. Daarbij is het trouwens opvallend hoe oosterse ethologen veel minder last hebben om een brug te slaan tussen menselijk en dierlijk gedrag. In oosterse godsdiensten is de scheidslijn tussen mensen en dieren veel minder scherp getrokken dan in de joods-christelijke traditie.
In deel twee gaat de auteur uitgebreid in op het begrip 'cultuur' en of we dat ook in de natuur kunnen vinden. Als men cultuur beschouwt als niet overgeërfd gedrag blijken heel wat dieren cultuur te ontwikkelen. De Waal geeft een indrukwekkende reeks voorbeelden van dierencultuur: van de aardappels wassende apen op het eiland Koshima tot zwaardwalvissen die hun kroost leren jagen. Opnieuw geeft de auteur een schets van het verzet waarop deze ontdekkingen stuitten in het westen, maar hoe door het steeds groeiende bewijsmateriaal de conclusies onontkoombaar werden. Toch is nog niet iedereen overtuigd. De Waal geeft een voorbeeld van hoe een filosoof het begrip 'gereedschap' zodanig definieert dat het gereedschap dat primaten gebruiken om noten te kraken, buiten de definitie valt.
Het laatste deel van De aap en de sushimeester behandelt de manier waarop we naar onszelf kijken. Hier komt de bekommernis van de auteur het duidelijkst tot uiting. In enkele boeiende hoofdstukken laat hij zien hoe sterk onze waarnemingen gekleurd worden door onze opvattingen, waarop wij uit de waarnemingen weer conclusies trekken die onze opvattingen versterken. Zo brak de trouwste aanhanger van Darwin, T.H. Huxley, met zijn meester door de mens uit de evolutie te lichten, blijkbaar met het oog op de redding van het ethische streven in de mens. Voor Huxley was het bestaan van dieren chaotisch en amoreel, een strijd van allen tegen allen. Dat bijvoorbeeld primaten zich organiseren in hiërarchisch georganiseerde samenlevingen was hem, zoals de meeste van zijn tijdgenoten, ontgaan.
Om het darwinistisch universum verteerbaar te maken voor het grote publiek had hij de menselijke ethiek geïsoleerd en tot een culturele uitvinding gemaakt, waarbij 'cultuur' diametraal tegenover 'natuur' komt te staan. Ook Freud komt onder vuur te liggen. Zo onderzocht de antropoloog Arthur Wolf een idee van Edward Westermarck, namelijk dat individuen die samen opgroeien een seksuele afkeer voor elkaar ontwikkelen omdat deze afkeer evolutionair ontstaan is en een zekere adaptieve waarde heeft: inteelt wordt zo voorkomen. Bij onderzoek naar het huwelijksgeluk op Taiwan, waar volgens een oud gebruik jonge meisjes in het gezin geadopteerd worden en later aan de zonen uitgehuwelijkt worden, blijken de koppels die op deze manier ontstaan zeer vaak uit elkaar te gaan. De ouders moeten tijdens de eerste huwelijksnacht hun kinderen zelfs bewaken om te verhinderen dat ze ontsnappen. De Waals kritiek is niet puur academisch, maar gericht op het overwinnen van de westerse dualistische zienswijze, die de kloof tussen mens en dier zo groot mogelijk houdt.
De aap en de sushimeester is een bijzonder interessant boek dat aantoont dat het darwinisme door heel wat denkers nog niet in al zijn consequenties doordacht is. Het wordt bovendien duidelijk dat het evolutionair perspectief niet zozeer de mens verdierlijkt als wel het dier vermenselijkt. Natuur en cultuur staan niet langer diametraal tegenover elkaar, maar het feit dat de mens cultuur maakt, behoort tot zijn natuur en is ook al aantoonbaar aanwezig in het gedrag van apen en mensapen. Het boek verandert het mens- en wereldbeeld van zijn lezer en is daarom een absolute aanrader.
|
|
| |
Stef Leemen |
|
| Andere Boekbesprekingen |
|
|
|
