| |
 |
| Ethische Perspectieven |
|
| Hoe vrij is de markt zonder (spirituele) grenzen? |
|
 |
Suzanne Langenberg |
| |
Antwerpen/Apeldoorn, Garant- 2005 |
|
| |
Is er een alternatief voor het kapitalistisch economische model denkbaar? Deze vraag, die steeds prangender wordt in het licht van de exponentiële economische groei in landen als India en China, staat centraal in dit boekje, dat tot stand kwam naar aanleiding van een studiedag, in oktober 2004, van het Vlaams Netwerk voor Zakenethiek. In feite bundelt het boekje een alternatief van bedrijfsethicus Laszlo Zsolnai (de boeddhistische economie) en een reeks commentaren hierop.
Zsolnai pleit voor een ‘spiritualisering’ van de economie. Hij vindt die in een boeddhistische economie waarbij niet welvaart en groei, maar evenwicht en zuinigheid centraal staan. De morele grondslag van het kapitalisme, het homo oeconomicus model, is volgens hem namelijk achterhaald. Zo kiest de mens niet altijd voor wat hem het meeste opbrengt, maar voor wat hem het minste leed bezorgt. Ziedaar de essentie van een boeddhistische levensstijl: de bevrijding van alle leed. Een boeddhistische economie heeft daarom niet het maximaliseren van winst tot doel, maar net het bevrijden van allerlei vormen van lijden. Elk bedrijf heeft bijgevolg een verantwoordelijkheid naar de gemeenschap (inclusief de natuur en de toekomstige generaties) toe. Enkel wanneer een bedrijf deze verantwoordelijkheid ten volle opneemt, kan er sprake zijn van een duurzame en ethische economie.
Het boek bevat drie soorten kritieken op deze boeddhistische benadering. Luc Van Liedekerke en Toon Vandevelde bekritiseren vooral Zsolnai’s argumentatielijn. Men kan volgens hen niet vanuit een kritiek op een economische theorie (homo oeconomicus model), de pijnpunten van de economische realiteit blootleggen, laat staan er een oplossing voor vinden. Daarvoor is het verschil tussen de economische wetenschap en de feitelijke productiewijze te groot.
Een tweede vorm van kritiek betreft de bruikbaarheid en wenselijkheid van boeddhistische principes in de westerse kapitalistische economie. Bart van de Ven wijst erop dat zelfs de boeddhistische economie het kapitalistische systeem (en dus ook het winstprincipe) nodig heeft. Hoe ethisch en duurzaam ook, een bedrijf moet winst maken om te blijven bestaan. Volgens Machiel Karskens is er geen nood aan boeddhistische principes. Men kan dezelfde principes van soberheid en zorg voor de toekomst ook vanuit economisch oogpunt verdedigen. Marc Bontemps voegt daaraan toe dat de zorg voor mens en natuur ook in andere spirituele strekkingen bestaat en dat ook in boeddhistische landen schade wordt toegebracht aan mens en natuur.
De derde kritiek viseert het gebrek aan institutionele afdwingbaarheid van Zsolnai’s spiritualisering van de economie. Wil men iets doen aan de problemen van de vrije markt, dan vereist dit meer dan een persoonlijke spirituele inkeer. Er is vooral nood aan een algemene, publieke mentaliteitswijziging, aldus Ronald Commers en Wim Vandekerckhove.
De redacteurs Suzan Langenberg en Wim Vandekerckhove wilden met Zsolnai’s boeddhistische benadering een gedachteoefening opstellen die de discussie rond de grenzen van de vrije markt op gang moet brengen. Laszlo Zsolnai biedt zo een alternatief en hoewel de andere auteurs zijn bekommernissen delen, zien ze geen oplossing in het adopteren van niet afdwingbare principes uit een cultuur die ver van de onze ligt. Dit betekent volgens de redacteurs niet dat het opzet van het boek niet geslaagd is. De verschillende tegenwerpingen tegen het homo oeconomicus model en Zsolnaï’s visie van de asymmetrische verantwoordelijkheid zijn heel relevant voor de zakenethiek.
Als gedachteoefening is dit boekje dan ook geslaagd. De commentaren op Zsolnaï’s boeddhistische visie verbreden het debat naar een kritische reflectie op de kapitalistische economie. Op die manier wordt vermeden dat het thema beperkt blijft tot de zin en onzin van een boeddhistische economie. Maar het boekje mist nog een tweede of derde alternatief om de vraag uit de titel een meer positieve invulling te geven.
|
|
| |
Jochanan Eynikel |
|
| Andere Boekbesprekingen |
|
|
|
