| |
 |
| Ethische Perspectieven |
|
| De multiculturele samenleving in conflict. Interculturele spanningen, multiculturalisme en burgerschap. |
|
 |
Bart van Leeuwen |
| |
Leuven/Voorburg, Acco- 2005 |
|
| |
Moderne samenlevingen zijn gekarakteriseerd door pluraliteit wat hun religieuze, sociale en etnische samenstelling betreft. Pluriformiteit en multiculturalisme werden vaak gezien als een positieve maatschappelijke ontwikkeling. Maar de etnische conflicten tussen verschillende groeperingen in onze samenlevingen roepen wel de vraag op hoe wij deze werkelijkheid moeten evalueren (louter positief, negatief of neutraal). De problemen die multiculturalisme teweegbrengt en de invloed van de culturele spanningen op de burgers kunnen niet zo maar weggeredeneerd worden. De multiculturele samenleving in conflict kunnen wij in deze context plaatsen, als een interessante en belangrijke bijdrage over deze moeilijke kwestie, benaderd vanuit een filosofisch-theoretische invalshoek.
De bundel begint met een goed geschreven, gedetailleerde en duidelijke inleiding waarin de redacteurs aan het woord zijn en waarin zij het boek kort voorstellen, met een degelijke samenvatting van de verschillende bijdragen en de behandelde onderwerpen. Ze maken tevens duidelijk wat ze hiermee willen bereiken, namelijk een bijdrage leveren aan de maatschappelijke discussie rond multiculturalisme, met de klemtoon op de filosofische benadering ervan.
Het boek (met bijdragen van 10 auteurs) neemt de uitdagingen van het multiculturalisme onder de loep vanuit een sterke filosofische visie, wat volgens de redacteurs van groot belang is, 'wil ze (de filosofie) haar contact met de maatschappelijke realiteit niet verliezen'. De hele bundel kan gevat worden onder twee thema’s: (1) er wordt 'inzicht geboden in de aard en de oorsprong van sociale spanningsrelaties, die het samenleven van verschillende culturele en etnische groepen met zich mee kan brengen' en (2) er wordt 'de vraag gesteld hoe we met deze spanningen van de multiculturele samenleving kunnen omgaan – zowel op het niveau van de politiek als op het niveau van de burgers – zonder deze daarmee te bagatelliseren' (p.8).
De bundel heeft de bedoeling om klaarheid te scheppen over de discussies in de samenleving en er dieper op in te gaan. De eerste twee bijdragen concentreren zich op de sociaal-filosofische achtergronden van de conflicten in de maatschappij en hoe de interculturele spanning zijn kop uitsteekt. Het accent wordt gelegd op theoretische begripsvorming van het verzet dat wij kunnen herkennen tussen de verschillende etnoculturele groepen en gemeenschappen.
De resterende bijdragen vormen een analyse van de politiek-filosofische thema’s die met multiculturalisme en de spanningen daaromtrent te maken hebben. Hier wordt de nadruk gelegd op burgerschap en hoe het politieke systeem werkt. Met betrekking tot burgerschap wordt de vraag gesteld wat er eigenlijk van de burgers verwacht wordt om samen te kunnen leven in een maatschappij met diverse culturen en etnische groepen. Welke doelen moet een burger nastreven en welke kwaliteiten moeten er ontwikkeld worden om ‘de culturele ander’ te kunnen ontmoeten en ermee samen te leven? Wat het politieke systeem betreft, wordt er nagegaan hoe de politiek een invloed heeft op de interculturele spanningen (en hoe die daardoor soms versterkt worden). Tevens wordt er gekeken welke politieke maatregelen de diversiteit in de samenleving proberen te aanvaarden of zelfs te promoten.
In de eerste bijdrage ontwikkelt Charles Taylor een filosofisch begrip over de geaardheid en oorsprong van het geweld waar de buitenstaanders gemakkelijk slachtoffers van worden in de moderniteit. Een filosofische analyse van geweld wordt gepresenteerd, vanuit zijn overtuiging dat de andere verklaringen geen recht doen aan de metafysische dimensie van het geweld. De rol van geweld in de kwesties van de zin van het leven en in de morele begrippen van goed en kwaad kan het best ontdekt worden als wij de beschouwing van ‘het offer als zuiverende act’ erop toepassen. Om zichzelf te zuiveren van het kwaad, wat dan wordt geïdentificeerd met de buitenstaander in de samenleving, wordt er opgetreden met een heilige woede, om dit kwaad te bestrijden.
In de tweede bijdrage beschrijft Bart van Leeuwen de problemen die de verdeling van schaarse goederen (behuizing, sociale bijstand, betaalde arbeid enzovoort) kan teweegbrengen en hoe de burgers migranten als een bedreiging zien voor hun eigen welzijn, omdat ook zij hier aanspraak op maken. Er kan gesproken worden over een existentiële angst voor de culturele vreemdheid van de ander, die ingebed is in de ‘common sense’. Volgens hem verwijst 'common sense' naar 'de onproblematische interpretatiepatronen die de vertrouwdheid met een bepaalde sociale en natuurlijke wereld behelzen (p.40)' gebaseerd op de achtergrondveronderstellingen waardoor wij de realiteit waarnemen. Hun eigen kijk op de realiteit wordt uitgedaagd wanneer ze in contact komen met de interculturaliteit en dat kan ervaren worden als een ‘cultuurschok’ (p.43) in het ergste geval. Van Leeuwen analyseert wat de voorwaarden zijn om zinsverlies te transformeren naar zin, vooral om met de culturele vreemdheid om te kunnen gaan.
Will Kymlicka gaat in op de complexe verhouding tussen de multiculturele staat en de interculturele burger en de conflicten die er kunnen ontstaan tussen die twee. Er is natuurlijk een kloof tussen het ideaal en de werkelijkheid. Hij probeert 'een aantal van deze conflicten te identificeren en om de dilemma’s die er uit volgen voor onze algemene theorieën van intercultureel burgerschap naar voren te halen'(p. 56). Deze complexiteit heeft ook te maken met het feit dat de burgers de deugden vaak niet bezitten (ondanks hun openheid en positieve houding) om met de culturele complexiteit om te kunnen gaan. Aan de andere kant is het ook mogelijk dat de multiculturele staat juist in de weg staat van de ontwikkeling van deze deugden.
In de vierde bijdrage pleit André Van de Putte voor interculturaliteit in plaats van een rigide vorm van multiculturalisme. nterculturaliteit is volgens hem een wezenlijk aspect van de culturen en vereist 'samen met de erkenning van een zekere zelfstandigheid van de diverse groepen, een versterking van de publieke ruimte als de tussen-ruimte waar reële integratie plaatsvindt' (p.89).
De afwijzing van ‘tolerantie-multiculturalisme’ dat er voor pleit dat alle culturen het recht hebben om hun eigen identiteit te bewaren en dat alle culturen gerespecteerd moeten worden, staat centraal in de bijdrage van Theo W.A. de Wit. Om duidelijk te maken waar de inconsistentie zit in deze vorm, maakt hij gebruik van de liberale kritiek van Brian Barry en de conservatieve kritiek van Roger Scruton over multiculturalisme.
Paul Cliteur behandelt in zijn bijdrage de vraag welk cultureel erfgoed ten grondslag ligt aan de principes van de democratische rechtsstaat. Hij zet de Verlichting en de Romantiek tegenover elkaar en oefent zijn kritiek uit op de Romantiek, die gezien wordt als de inspiratiebron van het multiculturalisme. Volgens hem biedt de Verlichting, met nadruk op de persoonlijke autonomie, adequate mogelijkheden om een vorm van acceptabele culturele verscheidenheid mogelijk te maken.
Bert van den Brink is van mening dat de verlichtingswaarden wel belangrijk zijn, maar confronteert zijn ideeën met die van Cliteur en zegt dat deze waarden 'dienen echter niet als een canon van vaststaande inhoudelijke waarden te worden gezien' (p. 125). Hij pleit voor het ontwikkelen van een 'conflictrijke, agonistische cultuur van mondigheid' (p. 126) die de conflicten in de samenleving als normaal ziet en er ook als dusdanig mee wil omgaan. De mondigheid van de burger zal goed van pas komen in het politieke besluitvormingsproces en de agonistische cultuur kan mogelijkheden creëren om de conflicten bespreekbaar te maken op de publieke arena.
Populisme als een 'unieke mobilisatiestrategie, die gebruikmaakt van een specifiek ideologisch referentiekader en een typische politieke stijl' (p.141) wordt behandeld in de bijdrage van Ronald Tinnevelt en Koen Abts.
Door gebruik te maken van een specifieke mobilisatiestrategie wordt de onvrede onder de mensen gebruikt als een tegenkracht tegen de structuren van macht en de culturele en politieke elites. De migranten worden ook als vijanden gezien vanwege de concurrentie op de arbeidsmarkt, hun aanspraak op de sociale voorzieningen, de groeiende criminaliteit, en door hun invloed op de nationale cultuur. Het gewone volk wordt geïdentificeerd als het slachtoffer. Het verzet tegen deze twee groepen zou de eenheid van het volk weer herstellen. De politieke elite en de migranten worden hier gezien als de oorzaken van de problemen in de maatschappij.
Cees Maris van Sandelingenambacht probeert in zijn bijdrage een antwoord te geven op de vraag of een islamitische politieke partij kan bijdragen tot de pacificatie van conflicten tussen etnoculturele gemeenschappen. Na een confrontatie tussen de politieke programma’s van het islamitische fundamentalisme, radicaal multiculturalisme en politiek liberalisme, concludeert hij dat het islamitisch fundamentalisme tekort schiet in dit opzicht. Het wereldbeeld dat ze hanteren kan gemakkelijk sociale conflicten aanwakkeren. Volgens hem is het radicale multiculturalisme dat verdedigd wordt o.a. door Samuel P. Huntington inconsistent omdat het een vreedzame coëxistentie tussen beschavingen probeert na te streven. Hij is van mening dat het politiek liberalisme wel in staat is om de culturele conflicten te pacificeren binnen een pluriforme staat en daarom kan een islamitische politieke partij binnen dit kader geplaatst worden.
Als vreemdeling in België, vond ik het erg boeiend om deze bundel door te nemen. De verschillende bijdragen in dit boek streven ernaar om een filosofisch-theoretische analyse te geven over de werkelijkheid van ‘multiculturalisme en interculturaliteit’ in onze samenlevingen. De analyse is goed, zeer gevarieerd en interessant. Het is een geslaagde poging om tal van onderwerpen te behandelen over de multiculturele samenleving. Ook al maken de redacteurs duidelijk dat het een theoretische analyse is, toch vind ik het jammer dat de praktijk niet zo vaak geïntegreerd wordt in de theorie. Een dergelijke discussie over multiculturalisme mag niet alleen op een theoretisch vlak worden gevoerd, maar moet ook zijn doorgang vinden in de praktijk. Tijdens het lezen had ik het gevoel dat het boek zich vooral richt tot wetenschappelijke cirkels en niet zo zeer bedoeld is voor de leek. Maar in zijn geheel blijft het een interessante en aan te raden bijdrage die getracht heeft om conceptuele klaarheid te scheppen over multiculturalisme vanuit een filosofische invalshoek. |
|
| |
Francis Kadaplackal |
|
| Andere Boekbesprekingen |
|
|
|
