| |
 |
| Ethische Perspectieven |
|
| Verschaalde waarden. De onmin in een cultuur. |
|
 |
Koen Raes |
| |
Kapellen, Uitgeverij Pelckmans- 2001 |
|
| |
Rechtsfilosoof en ethicus Koen Raes werd in februari 2000 door de hoofdredacteur van De Morgen, Yves Desmet, gevraagd om in zijn krant een rubriek te verzorgen waarin werd ingegaan op de waarden en waardebeleving van onze samenleving. Het resultaat was een tweewekelijkse, vrij uitgebreide column die gedurende méér dan een jaar verscheen in de weekendeditie van De Morgen. Een uitgebreide selectie van deze essays, uitgebreid met een aantal bijdragen die eerder in Trouw, Kultuurleven en Ondernemen verschenen, werd in Verschaalde waarden gebundeld.
De 29 bijdragen behandelen een brede waaier van fenomenen, problemen of discussiepunten waarmee onze huidige maatschappij geconfronteerd wordt. Van dierenrechten, flexibilisering en de zin van de traditie, over de seksuele revolutie en verkeersagressie, tot de kunst van het schenken en het overheersende contractdenken. Het centrale gegeven daarbij is dat onze waarden verschalen in een dubbele betekenis. Enerzijds worden bepaalde traditionele waarden in een nieuw daglicht bekeken en wegen ze anders dan voordien, waardoor ze als het ware van schaal veranderen. Anderzijds verliezen oude waarden hun kracht. Dat bepaalde waarden verdwijnen of reeds verdwenen zijn, hoeft volgens Raes niet betreurd te worden, maar het wordt wel problematisch wanneer in een samenleving op het vlak van waarden een vacuüm ontstaat. Zoiets aanklagen is geen probleem, maar het is niet evident iets anders in de plaats te stellen.
De ethicus contesteert daarbij onder andere een bepaalde vorm van individualisme, waarbij iedereen nog uitsluitend op zichzelf teruggeworpen wordt. Dat leidt bij intellectuelen gemakkelijk tot cynisme en bij brede lagen van de bevolking tot een diep wantrouwen ten aanzien van de legitimiteit van de instellingen, met een verregaande juridisering van de samenleving tot gevolg.
Raes bindt ook de strijd aan met een nuttigheidsdenken dat vandaag alle sectoren van het leven doordringt, waardoor van mensen een verregaande flexibiliteit wordt geëist, maar waar precies de sociaal zwakkeren het eerste slachtoffer van zijn. In een ander essay brengt hij de toegenomen reflexiviteit onder de aandacht. In onze technologische wereld wordt stilaan alles het voorwerp van een individuele keuze. Maar helaas zien we ook een teloorgang van de solidariteit opkomen. Traditionele familiebanden worden bijvoorbeeld vervangen door zelfgekozen vriendschappen. Hoelang zal het nog duren voor men de solidariteit met ouders van een gehandicapt kind in vraag stelt? Zij hebben er toch voor gekozen dat kind op te voeden? Daardoor hekelt Raes het alomtegenwoordige, neoliberale contractdenken: wij zijn inderdaad allen contractanten geworden, maar verliezen daarbij de maatschappelijke kost wel eens uit het oog.
Af en toe doet een bijdrage aan de stijl van Godfried Bomans denken, zoals in Onderwijs Blues en vooral De uittocht van de filmploegen, maar helaas geven andere essays dan weer de indruk dat de auteur onder tijdsdruk slechts een samenvatting geeft van zijn lectuur. Dan zijn ook de clichés nooit ver af: de seksuele moraal van het christendom, het onderwijs, het verwennen van kinderen; veel wordt met grote stelligheid geponeerd, maar niet onderbouwd. Soms spreken de artikels elkaar flagrant tegen. Zo kan de auteur in een bijdrage van leer trekken tegen een functionalistische benadering van bepaalde fenomenen, om elders tradities uitsluitend functionalistisch te bekijken.
Na lectuur van Verschaalde waarden blijft de lezer met de vraag zitten waarom dit boek nu eigenlijk werd gepubliceerd. Krantenbijdragen te boek stellen is niet vanzelfsprekend. Waarschijnlijk kon men de krantenrubriek zien als een poging om filosofie bij de mensen te brengen, wat aan de reacties op de columns afgemeten, ook wel gelukt is. Maar voor enkele bijdragen geldt zeker dat het beter gebleven was – om Koen Raes zelf te citeren – bij een wegwerpcolumn in een krant die fungeert als wegwerpartikel.
|
|
| |
Stef Leemen |
|
| Andere Boekbesprekingen |
|
|
|
