| |
 |
| Ethische Perspectieven |
|
| Het verhaal van een Duitser 1914-1933. |
|
 |
Sebastian HAFFNER |
| |
Roeselare, Roularta, 2001, 263 p.- 2001 |
|
| |
Sebastian Haffner, pseudoniem voor Raimund Pretzel, werd in 1907 in Berlijn geboren. Van zijn vader die eerst als onderwijzer werkte, maar het later tot hoofdambtenaar van het Ministerie van Onderwijs schopte, kreeg hij een liberale opvoeding, die hem gevoelig maakte voor de waarde van de persoonlijke vrijheid. Na een opleiding tot jurist, week hij in 1938 naar Engeland uit, waar hij o.m. voor The Observer werkte. Hij keerde in 1954 terug naar Duitsland waar hij zijn journalistiek werk verder zette. Hij stierf in 1999.
Zijn nooit eerder gepubliceerde debuut Het verhaal van een Duitser begint in de zomer van 1914 als de eerste wereldoorlog uitbreekt. Als kind van zeven vond Haffner het op de eerste plaats verschrikkelijk om de vakantie in de Pommerse bossen te moeten afbreken en naar Berlijn terug te gaan. Heel de oorlog door hield de knaap nauwkeurig de verliezen van de strijdende partijen bij: de winst aan grond, het aantal gevangenen en de eventuele oorlogsbuit. In een diepgravende analyse van de oorlogsbereidheid van de Duitsers onder Hitler ziet Haffner precies in deze boekhoudersmentaliteit een beslissende factor. Ondanks de honger was de oorlog voor hen die thuis gebleven waren een ver verwijderde en rekenkundige zaak.
Daarop laat Haffner een beschrijving volgen van de woelige jaren na de Duitse nederlaag. Wat in onze geschiedenisboeken vaagweg met de Weimarrepubliek wordt aangeduid, wordt door de auteur op twee niveaus beschreven. Aan de ene kant geeft hij zijn eigen zeer persoonlijke beleving van die jaren van onrust, revolutie, inflatie en tijdelijk herstel van de orde. Aan de andere kant wil hij een zo volledig mogelijk beeld geven van de omstandigheden waarin de groei van de nazipartij en Hitlers machtsovername mogelijk werden.
Deze aanpak heeft alles te maken met de wijze waarop dit boek ontstaan is. Toen Haffner in 1938 Duitsland verliet en naar Engeland emigreerde, rijpte bij hem het idee om een boek te schrijven dat aan het Engelse publiek uit zou leggen wat er nu precies in Duitsland aan de hand was. Van de Londense uitgever Warburg ontving Haffner daarvoor vanaf midden 1939 zelfs een wekelijks voorschot. Toen enkele maanden later echter de oorlog uitbrak, hadden de Engelsen uiteraard andere prioriteiten en werd dit project overbodig.
Door Haffners aanpak heeft Het verhaal van een Duitser echter ook voor de lezer van vandaag nog een bijzondere waarde. Zelden krijgt men immers zo een indringend beeld van deze woelige periode van de Duitse geschiedenis. Precies omdat Haffner niet de grote politieke beslissingen of persoonlijkheden beschrijft, maar het alledaagse leven in de Duitse hoofdstad tegen de achtergrond van de wereldgeschiedenis, beklijven zijn ervaringen van de revolutionaire sfeer vlak na de Eerste Wereldoorlog en de ontreddering tijdens het inflatiejaar 1923.
Het getuigenis van de auteur hoe sommige van zijn schoolmakkers van de éne dag op de andere miljonair werden en zich lieten rondrijden in een limousine, terwijl gevestigde miljonairs zich geruïneerd zagen, maakt meer indruk dan een doorsnee beschrijving van een geschiedenisboek. Dat geldt ook voor de periode Stresemann waarin in Duitsland voorzichtig de hoop op een normaal bestaan groeide en voor zijn relaas over de opkomst van het nationaal-socialisme. De lezer wordt als het ware ondergedompeld in een tijdsbad en zo in de gelegenheid gesteld beter dan op enig andere manier te begrijpen wat een totalitaire staat voor zijn burgers betekent.
In Haffners ogen was Duitsland ongeschikt voor de democratie. Duitsers hebben volgens hem geen talent om persoonlijk geluk te creëren en op een autonome wijze te leven. Met uitzondering van een kleine elite die wel een zekere savoir vivre heeft, kent de grote massa in de grijze Duitse steden alleen leegheid en verveling. Daardoor zoekt men `verlossing': hetzij in drank, hetzij in bijgeloof, hetzij in een overweldigende roes. Dat is volgens de schrijver een gedeeltelijke verklaring waarom de Duitsers het nazisme omhelsd hebben.
Hitler gaf aan de Duitsers iets om in te geloven, het gevoel met iets belangrijks bezig te zijn, waardoor een nationalistische roes ontstond.
De lezer krijgt ook een idee van de zware druk waaraan de bevolking van staatswege werd onderworpen. Dat wordt ondermeer duidelijk in de knappe passage waarin Haffner beschrijft hoe de SA alle joden uit het Berlijnse gerechtsgebouw wil verwijderen. Hoewel hij het absoluut verkeerd vindt dat deze verdienstelijke collega's uit hun functie worden ontzet, protesteert Haffner niet.
Méér nog: als één van de bruinhemden hem omwille van zijn opvallende neus vraagt of hij een jood is, antwoordt hij zonder nadenken dat hij een Ariër is. Op hetzelfde moment beseft hij echter ook dat hij al bij zijn eerste test als liberaal gezakt is. Haffner illustreert goed hoe het nationaal-socialisme snel heel de vertrouwde leefwereld aanvreet: niet alleen komen vriendschappen en liefdesrelaties onder druk te staan, maar ook het verenigingsleven ondergaat een metamorfose. Sport en ontspanning verliezen hun speelsheid. Overal wordt met vlaggen gezwaaid, worden liederen gezongen. Mensen worden verplicht de nazi-vlag te groeten en mee te doen. De meeste tegenstanders van het nazisme wijken uit of capituleren al snel. Met de beschrijving van deze veranderingen breekt het manuscript helaas af. Haffner begon aan ander werk zonder dit verhaal nog af te maken.
Het verhaal van een Duitser bezit grote literaire kwaliteiten zowel op het verhaaltechnische vlak als qua taal. Precies dat laatste maakt het bijzonder jammer dat vertaalster Jacqueline Godfried haar werk erg mechanisch heeft verricht met weinig respect voor wat in het Nederlands mogelijk -en vooral onmogelijk- is. Aan diegenen die zich hier niet al te veel aan ergeren, schenkt dit boek een prachtige leeservaring.
|
|
| |
Stef Leemen |
|
| Andere Boekbesprekingen |
|
|
|
