| |
 |
| Ethische Perspectieven |
|
| Geluksmachines in context. Filosofische essays |
|
 |
Herman De Dijn |
| |
- Kapellen, Pelckmans 2001 |
|
| |
Het is heel gewoon dat redacteurs, publicisten en andere schrijvers om den brode hun columns of essays bundelen en publiceren. Uitgeverijen weten heel precies welk lezerspubliek hiermee aangesproken wordt en riskeren er in de regel weinig mee. Ook filosofen zijn niet vies van dit soort publicaties. Zo werd bijvoorbeeld een selectie van de essays die Koen Raes voor De Morgen schreef, aangevuld met enkele bijdragen uit andere tijdschriften, door uitgeverij Pelckmans gebundeld en uitgegeven onder de titel Verschaalde waarden. Ongetwijfeld bieden dergelijke bundels voordelen: een boek bewaart per slot van rekening veel beter dan een reeks krantenartikels; bovendien krijgt de geďnteresseerde lezer een portie leesvoer die hij anders zelden of nooit uit de verschillende betrokken tijdschriften zou samen sprokkelen. Maar bovenal getuigen deze publicaties van de populariteit van een bepaald soort (praktische) wijsbegeerte. Men kan deze trend als een betreurenswaardige simplificatie verafschuwen of net toejuichen omdat een aantal academici eindelijk de spreekwoordelijke ivoren toren (schijnbaar) verlaat en zich met de problemen van de gewone mens bezig houdt. Of men kan leren leven met de inherente ambiguďteit van dergelijke werken.
In de bundel Geluksmachines in context van de Leuvense filosoof Herman De Dijn worden maar liefst veertig bijdragen in vijf delen samengeperst. Een aantal van deze essays werd nooit eerder uitgegeven, maar het gros ervan verscheen in een gevarieerde reeks tijdschriften en boeken in de periode 1993-2001. Zij beslaan een brede waaier van onderwerpen, die getuigen van het standpunt van de auteur dat niets ongeschikt is als object van filosofische reflectie. Het polemische karakter van de bijdragen is omgekeerd evenredig aan hun lengte. Maar De Dijn polemiseert niet alleen graag, hij doet dat ook vanuit een interessante visie, waarbij hij zich profileert als een conservatief filosoof. Dit conservatisme houdt in dat het nerveuze activisme en de neurotische beheersingsdrang van onze hedendaagse samenleving radicaal wordt afgewezen. Op het vlak van de waarden betekent dit dat het kiezen voor bepaalde waarden, zoals bijvoorbeeld trouw, geen gebeuren is waarbij het individu uit een hele reeks mogelijkheden dat uitpikt wat hij op dat moment wil. Voor De Dijn moet er, voor er van een verantwoorde keuze voor iets sprake kan zijn, eerst een soort openbaring gebeuren van de waarde van dat goed. Echte waarden zijn m.a.w. transcendent ten opzichte van de keuze. Ze overstijgen het individu en onttrekken zich dan ook aan de drang van de hedendaagse mens om alles te beheersen in functie van zichzelf. Volgens De Dijn is de huidige tendens van zelfwording en zelfontplooiing door zoveel mogelijk op zoek te gaan naar het echte zelf onzinnig. Echte zelfwording gebeurt volgens hem pas als men zichzelf kan vergeten en toewijden aan iets dat echt belangrijk is en ons transcendeert. Op deze wijze levert de auteur een radicale kritiek op het narcisme in onze samenleving. Het spreekt vanzelf dat deze visie belangrijke implicaties heeft voor tal van domeinen van menselijke ervaring, zoals geloof en wetenschap, traditie en kritiek, vrijheid en determinisme, tolerantie en liberalisme, ethiek en politiek. Telkens worden traditionele waarden als het ware in bescherming genomen tegen kritiek om de kritiek. Bovendien argumenteert De Dijn terecht dat deze kritiek niet eens mogelijk is zonder de traditie, waarin ze zelf geworteld is.
De directe stijl en het provocerende karakter van een aantal van De Dijns essays maakt Geluksmachines in context tot een boeiende leeservaring. Toch blijft de lezer ook met vragen zitten. Zo is bijvoorbeeld de relatie tussen traditie en ontwikkeling niet duidelijk. Nergens wordt verhelderd op welke wijze de traditie zelf uitgezuiverd wordt en ontdaan van haar onrechtvaardige, verdrukkende of ontmenselijkende elementen. Ook in de beschrijving van de relatie tussen geloof en wetenschap ontbreekt iets. Beide laten immers waarheidsaanspraken gelden en beweren iets over de werkelijkheid als geheel. Dat zij tot totaal verschillende domeinen van het leven behoren, maakt hun verhouding nog niet onproblematisch. In sommige essays werkt bovendien de scherpte van de polemiek storend. Wat moet men bijvoorbeeld denken van de volgende uitspraak:’“Men wil dat de Kerk zich opnieuw inlaat met de vragen en de noden van de tijd, zoals de zoektocht naar een nieuw wereldbeeld, zoals aids en overbevolking. Waarom wordt men geen lid van een of andere discussieclub of politieke beweging?’ Er zit ook een zekere neerbuigendheid in formuleringen als ‘een bepaalde groep progressieve katholieken’, die misschien wel eigen is aan het genre, maar de zaak zelf daarom niet altijd goed doen.
Interessant zijn de stellingnamen van De Dijn in deze bundel zeker, maar of conservatieve denkers zoals hij, naar zijn eigen woorden, de ware progressieven van vandaag zijn, valt nog te bezien. |
|
| |
Stef Leemen |
|
| Andere Boekbesprekingen |
|
|
|
