| |
 |
| Ethische Perspectieven |
|
| Maart - Nummer : 1/2002 |
| |
| Woord vooraf: een 'laatste-woord-bemerking' |
| Bart Pattyn |
| |
Pagina : 1 - 2 |
|
| |
Er wordt vaak opgemerkt dat iedereen maar voor zichzelf moet uitmaken wat belangrijk en wat niet belangrijk is. Die opmerking heeft een speciaal karakter. Ze wordt niet in het begin maar veeleer aan het einde van een discussie naar voor gebracht. Het betreft een ‘laatste-woord-bemerking’.
‘Laatste-woord-bemerkingen’ geven gewoonlijk geen aanleiding tot verdere dialoog. Ze poneren een beginsel waarvan algemeen wordt aangenomen dat er instemmend zal worden op gereageerd, waardoor de discussie kan worden gesloten. Soms is die verwijzing letterlijk, soms impliciet. Zo zal bijvoorbeeld een twist over taakverdeling in het gezin expliciet of impliciet worden afgerond met de idee dat vrouwen en mannen evenwaardig zijn of een discussie over kleding dat er over smaak eigenlijk niet te redetwisten valt. ‘Laatste-woord-bemerkingen’ verwoorden een publieke overtuiging waarvan wordt verwacht dat de gesprekpartners er elkaar in zullen volgen.
‘Laatste-woord-bemerkingen’ explici-teren in die zin beginselen waarvan men het niet nodig acht dat ze omstandig worden beargumenteerd omdat men aanneemt dat ze een evident karakter hebben. Ze bieden een geschikt uitgangspunt wanneer wordt gezocht naar allerlei pragmatische oplossingen voor concrete discussies en projecten. Zo zijn de gelijkwaardigheid van man en vrouw, tolerantie ten aanzien van iemands persoonlijke keuze, voorkeur voor democratische beslissingsmechanismen of respect voor mensenrechten beginselen waarop zowel in interpersoonlijke discussies als in ruimere sociale en politieke projecten kan worden verder gebouwd.
Het feit dat in een groep een aantal gemeenschappelijke morele uitgangspunten bestaan, impliceert niet dat die beginselen onbespreekbaar zijn en derhalve fideďstisch moeten worden aangenomen. Een verstandhouding kan ééndimensionaal zijn maar kan net als een soepel individueel begripsvermogen, diverse perspectieven en herinneringen tegelijk in rekening brengen. De fijnzinnigheid van de beginselen waarnaar ‘laatste-woord-bemerkingen’ verwijzen, is evenredig met de kwaliteit van de verstandhouding waarin die beginselen functioneren. Alleen in rigide weinig gedifferentieerde en sterk conformistische verstandhoudingen geven ze aanleiding tot intolerantie.
Nu is de ‘laatste-woord-bemerking’ waarmee ik dit voorwoord ben begonnen – namelijk dat iedereen maar voor zichzelf moet uitmaken wat belangrijk en wat niet belangrijk is – wel van een heel bijzondere aard. Als je met die opmerking stelt dat het raadzaam is dat elk individu persoonlijk moet geloven in datgene waarvoor hij of zij staat, dan lijkt me die stelling valabel. Als er echter mee wordt aangegeven dat belangrijkheid een zuiver subjectieve aangelegenheid is die berust op persoonlijk smaak, dan is die uitdrukking veel problematischer. De stijlvorm van de bemerking, met name haar ‘laatste woord karakter’ veronderstelt immers eensgezindheid terwijl de bemerking inhoudelijk suggereert dat deze eensgezindheid onhaalbaar is. Je kan de bewering dan hertalen als: ‘iedereen lijkt het er over eens dat men het over belangrijke zaken niet eens moet zijn’, of nog: ‘onenigheid is een eensgezind onderschreven voorrecht en men verwacht dat je het daar mee eens bent’. De uitdrukking betreft met andere woorden een paradox.
Deze paradox komt in dit nummer in verschillende contexten aan bod. In de discussie over pluralisme binnen het onderwijs, waarover de tekst van Jef Van Gerwen gaat, vertaalt de paradox zich in de uitlatingen van de VLD-voorzitter: je kan geen onderwijs organiseren vanuit een religieuze visie omdat een religieuze visie het eensgezind onderschreven voorrecht op onenigheid bedreigt. Het antwoord van Van Gerwen op die stelling is dat het christelijk, humanistisch onderwijsproject zoals dat in Jezuďetencolleges werd uitgedragen, nooit op conformistische eensgezindheid aanstuurde maar het individuele kritische vermogen stimuleerde omdat men erop vertrouwde dat een kritische ingesteldheid het beste in de mens naar boven zou brengen.
In de tekst van Inigo Bocken komt de paradox nog uitdrukkelijker ter sprake, deze keer onder de vorm van een bezinning over de verhouding tussen religie met haar absolute aanspraken (waarvan men verwacht dat er eensgezind in geloofd zal worden) tegenover de liberale staatsvorm (waarin als uitgangspunt geldt dat een moderne samenleving zich kenmerkt door een principiële onenigheid) zoals we die vandaag in West-Europa kennen. De bijdrage van Bocken is niet eenvoudig, maar het loont de moeite zijn redenering aandachtig te analyseren omdat het ons iets leert over de historische wortels van de paradox.
De paradox komt ook terug in het debat over euthanasie waarvan in dit nummer een dossier is opgenomen. De overtuiging dat eensgezindheid over belangrijke zaken onhaalbaar is en dat derhalve iedereen maar voor zichzelf moet uitmaken hoe hij of zij haar leven zal leiden en beëindigen heeft op basis van een democratische eensgezindheid aanleiding gegeven tot een erg liberale wetgeving. Zoals men uit de bedenkingen van Paul Schotsmans kan opmaken, laat men zich vanuit christelijke hoek niet verleiden om de abstracte principes aan te vechten maar focust men zich op wat er feitelijk aan de orde is: reëel lijdende mensen voor wie het leven geen menswaardig perspectief meer biedt en die vragen om te worden geholpen. Het geeft de kwestie opnieuw een humaan karakter. Wellicht is dit meteen de meest aangewezen manier om met de paradox om te gaan: zich niet blind staren op de tegenstelling die op een abstract niveau onoverkomelijk lijkt, maar zich concentreren op de geleefde werkelijkheid waarin de eensgezindheid over belangrijke zaken veel groter is dan men op het eerste gezicht zou aannemen – zoals onze ‘laatste-woord- bemerkingen’ getuigen.
Op het ogenblik dat dit nummer van Ethische Perspectieven reeds in druk was, vernamen wij het overlijden van Jef Van Gerwen. Het eerste artikel in dit nummmer is van zijn hand. In deze bijdrage verwoordt de auteur zijn grote interesse voor de maatschappelijke evoluties en hun effect op het onderwijs.
Het volgende nummer van Ethische Perspectieven zal de verschillende facetten van de boeiende en diepmenselijke persoon van Jef Van Gerwen belichten. |
|
 51,46 Kb |
|
|
|
|
| Recentste uitgave 17/1 (2007) |
 |
|
|
|
|
|
|
|
|
| Centra |
|
|
 |
Centrum voor Biomedische Ethiek en Recht |
|
Centrum voor Economie en Ethiek |
|
Centrum voor Ethiek en Waardeonderzoek |
|
Centrum voor Ethiek, Sociale en Politieke Filosofie |
|
Centrum voor Wetenschap, Techniek en Ethiek |
|
Chaire Hoover d'ethique et sociale |
|
Ethics.be |
|
|
|
European SPES Forum |
|
Master in Applied Ethics |
|
Multatuli-lezing |
|
Overlegcentrum voor Ethiek |
|
SPES-Forum Vzw |
|
Wetenschap en ethiek |
|
|
|
|
